Alfons Lemański

Al­fons Le­mań­ski uro­dził się 25.08.1914 roku w Gru­dzią­dzu. Oj­ciec Teo­dor był ko­ło­dzie­jem w fa­bryce Na­rzę­dzi Rol­ni­czych „Unia” w Gru­dzią­dzu. Matka Fran­ciszka z domu Cheł­kow­ska.
Szkołę po­wszechną ukoń­czył w Gru­dzią­dzu przy ulicy For­tecz­nej. Na­le­żał do or­ga­ni­za­cji dzie­cię­cej „Wil­częta”. W 1924 roku wstą­pił do gim­na­zjum ma­te­ma­tyczno-przy­rod­ni­czego w Gru­dzią­dzu przy ulicy Sien­kie­wi­cza, w któ­rym do 1932 roku ukoń­czył sześć klas. W tej szkole do wyż­szej klasy uczęsz­czał m. in. syn za­ło­ży­ciela i wy­dawcy „Ga­zety Gru­dziądz­kiej” Wi­told Ku­ler­ski. Od 1922 roku A. Le­mań­ski na­le­żał do har­cer­stwa i był dru­ży­no­wym 6 dru­żyny har­cer­skiej w Gru­dzią­dzu. Od 1933 roku zo­staje człon­kiem Pol­skiego To­wa­rzy­stwa Kra­jo­znaw­czego, w kole, któ­remu prze­wod­ni­czył Jó­zef Błach­nio.
W la­tach 19331936 Al­fons Le­mań­ski był bez­ro­bot­nym, w lu­tym 1937 roku obej­muje obo­wiązki Se­kre­ta­rza Ko­mendy Po­mor­skiej Cho­rą­gwi Har­ce­rzy w To­ru­niu. Od po­czątku paź­dzier­nika 1937 roku pra­cuje w urzę­dzie skar­bo­wym w Piń­sku jako kon­tro­ler opłat na rzecz fun­du­szu pracy. Jed­no­cze­śnie spo­łecz­nie pełni obo­wiązki ko­men­danta hufca har­ce­rzy. Z dniem 10.11.1937 roku roz­ka­zem Na­czel­nika Har­ce­rzy mia­no­wany zo­staje człon­kiem sta­rzy­zny har­cer­skiej w stop­niu dzia­ła­cza (Le­gi­ty­ma­cja Człon­kow­ska Sta­rzy­zny ZHP Se­ria I Nr 0226 z dnia 04.11.1946 roku).
Po wy­bu­chu II wojny świa­to­wej, w paź­dzier­niku 1939 roku, jest in­ter­no­wany i prze­bywa w obo­zie przej­ścio­wym koło Grun­waldu. Wsku­tek prze­zię­bie­nia i wy­czer­pa­nia za­pada na cho­robę płucną, skąd tra­fia do szpi­tala w Olsz­ty­nie. Po zwol­nie­niu ze szpi­tala po­wraca do Gru­dzią­dza w li­sto­pa­dzie 1939 roku. Ostrze­żony przez życz­li­wych, że hi­tle­row­skie Ge­stapo po­szu­kuje dzia­ła­czy har­cer­skich, ucieka do Ge­ne­ral­nej Gu­berni, do Rze­szowa.
Pod ko­niec wojny, w marcu 1945 roku, uczęsz­cza na kurs na­uczy­ciel­ski w To­ru­niu, po czym z dniem 4 kwiet­nia 1945 roku obej­muje obo­wiązki na­uczy­ciela i kie­row­nika jed­no­kla­so­wej szkoły w miej­sco­wo­ści uzdro­wi­sko­wej w No­wym Świe­cie nad Drwęcą, po­wiat Brod­nica. Od po­czątku ko­lej­nego roku szkol­nego, od 1 wrze­śnia 1945 jest także na­uczy­cie­lem sied­mio­kla­so­wej szkoły w po­bli­skim Górz­nie. Tam roz­wi­nął spo­łecz­nie swoją dzia­łal­ność har­cer­ską, or­ga­ni­zu­jąc dwie dru­żyny mę­ską i żeń­ską oraz sta­nicę har­cer­ską, któ­rej był kie­row­ni­kiem. W sierp­niu 1947 roku przy­był do Kwi­dzyna i z dniem 01.09.1947 roku ob­jął obo­wiązki na­uczy­ciela i kie­row­nika szkoły pod­sta­wo­wej w Ra­kowcu koło Kwi­dzyna.
01.04.1945 roku wstą­pił do Związku Na­uczy­ciel­stwa Pol­skiego (ZNP). W okre­sie od 01.10.1949 roku do 30.04.1950 roku był pod­in­spek­to­rem szkol­nym do spraw oświaty i kul­tury do­ro­słych w Sztu­mie. W tym cza­sie roz­wi­jał ak­cję re­po­lo­ni­za­cyjną i walkę z anal­fa­be­ty­zmem.
Pra­cu­jąc za­wo­dowo uzu­peł­nia wy­kształ­ce­nie. Zdo­bywa ma­turę w sierp­niu 1947 roku, w li­ceum ogól­no­kształ­cą­cym, zaś Li­ceum Pe­da­go­giczne koń­czy w lipcu 1948 roku, a rok póź­niej wyż­szy ko­re­spon­den­cyjny kurs oświaty i kul­tury dla do­ro­słych. W dzia­łal­no­ści po­li­tycz­nej od li­sto­pada 1947 roku jest człon­kiem PPS-u po zjed­no­cze­niu ru­chu ro­bot­ni­czego człon­kiem PZPR.
Za­in­te­re­so­wa­nie kra­jo­znaw­stwem i za­byt­kami spo­wo­do­wało, że z dniem 1 maja 1950 roku Mi­ni­ster­stwo Kul­tury i Sztuki po­wie­rzyło mu funk­cję or­ga­ni­za­tora i kie­row­nika pierw­szego pol­skiego mu­zeum w Kwi­dzy­nie, w gma­chu obec­nego Kwi­dzyń­skiego Cen­trum Kul­tury (Czarna Sala) przy ulicy Sło­wiań­skiej (umowa z dnia 10.05.1950 roku pod­pi­sana przez Wła­dy­sława So­kor­skiego — Mi­ni­stra Kul­tury i Sztuki). A. Le­mań­ski pra­cuje tam do końca wrze­śnia 1950 roku. Jed­no­cze­śnie czy­nił sta­ra­nia o ad­ap­ta­cję zamku na cele mu­ze­alne. Pierw­szą jego pracą, po sfi­na­li­zo­wa­niu jego sta­rań, było nad­zo­ro­wa­nie re­montu zamku i przy­sto­so­wa­nie sal do przy­ję­cia zbio­rów mu­ze­al­nych, co na­stę­po­wało sys­te­ma­tycz­nie w paź­dzier­niku i w pierw­szej po­ło­wie li­sto­pada 1950 roku. Rów­no­le­gle pan Al­fons roz­wi­nął ak­cję re­win­dy­ka­cji dzieł mu­ze­al­nych oraz zbioru za­byt­ków i pa­mią­tek hi­sto­rycz­nych. Ak­cję tę po­parła prasa przez pu­bli­ko­wa­nie jego licz­nych ar­ty­ku­łów i wzmia­nek o tej spra­wie. Li­sta ofia­ro­daw­ców stale wzra­stała. Z ini­cja­tywy Al­fonsa Le­mań­skiego mu­zeum zo­stało otwarte 20 li­sto­pada 1950 roku w kom­na­tach kwi­dzyń­skiego zamku. Udo­stęp­niono wtedy wy­stawę ar­che­olo­giczną w zam­ko­wych mu­rach, na pierw­szym pię­trze. Suk­ce­sem było zre­ali­zo­wa­nie ad­ap­ta­cji dru­giego pię­tra na cele mu­ze­alne w roku 1952. W tym okre­sie Al­fons Le­mań­ski po­pu­la­ry­zo­wał także tu­ry­stykę. Był or­ga­ni­za­to­rem i od dnia 16.09.1951 roku pierw­szym pre­ze­sem od­działu PTTK w Kwi­dzy­nie i te obo­wiązki peł­nił do maja 1953 roku.
Za­nim po­eta W. Bro­niew­ski przy­stą­pił do opra­co­wa­nia dzieła „Od źró­deł Wi­sły do jej uj­ścia” w dniu 25.06.1955 roku od­wie­dził Kwi­dzyn i długo roz­ma­wiał z A. Le­mań­skim, który miał za­szczyt opro­wa­dzać po­etę po sa­lach wy­sta­wo­wych zamku. Jak po­wie­dział Al­fons Le­mań­ski: „Wła­dy­sław Bro­niew­ski ze wzru­sze­niem oglą­dał zgro­ma­dzone w ga­blo­tach zbiory, a szcze­gól­nie ma­te­riały pro­te­sta­cyjne prze­ciw ter­ro­rowi ger­mań­skiemu”.
Z po­cząt­kiem 1956 roku A. Le­mań­ski re­da­go­wał mie­sięcz­nik „Wia­do­mo­ści Kwi­dzyń­skie” — or­gan PK FJN w Kwi­dzy­nie, któ­rych wy­dano osiem nu­me­rów od stycz­nia do sierp­nia 1956 roku. W li­sto­pa­dzie 1956 roku zor­ga­ni­zo­wał w mu­zeum wy­stawę, obej­mu­jącą te­ma­tykę walki o pol­skość ziemi kwi­dzyń­skiej i sztum­skiej. Ma­te­riał do wy­stawy ze­brał w te­re­nie od by­łych dzia­ła­czy po­lo­nij­nych i otrzy­ma­nych da­rów od ro­dzi­mej lud­no­ści. Z oka­zji 20-le­cia Gim­na­zjum Pol­skiego w Kwi­dzy­nie, w li­sto­pa­dzie 1957 roku zor­ga­ni­zo­wał wy­stawę, któ­rej był au­to­rem sce­na­riu­sza. Z jego ini­cja­tywy i przy współ­pracy za­rządu od­działu To­wa­rzy­stwa Roz­woju Ziem Za­chod­nich w Kwi­dzy­nie, 22 lipca 1958 roku, od­była się uro­czy­stość od­sło­nię­cia ta­blicy pa­miąt­ko­wej, wmu­ro­wa­nej na ścia­nie zamku. Wio­sną 1964 roku Al­fons Le­mań­ski do­pro­wa­dza do bu­dowy sceny i wi­downi na dzie­dzińcu zam­ko­wym.
Przy po­mocy dr inż. Al­fonsa Si­kory, Wo­je­wódz­kiego Kon­sul­tanta Przy­rody, zor­ga­ni­zo­wał w 1965 roku dział przy­rod­ni­czy w pię­ciu sa­lach mu­zeum zam­ko­wego. W 1966 roku był ini­cja­to­rem i współ­or­ga­ni­za­to­rem Izby Pa­mięci Na­ro­do­wej w Ja­no­wie i Tych­no­wach. Za tę dzia­łal­ność otrzy­mał od­znakę „Opie­kuna miejsc pa­mięci na­ro­do­wej”. W la­tach 19501975 był współ­or­ga­ni­za­to­rem wielu wy­staw cza­so­wych w mu­zeum oraz kon­kur­sów dla mło­dzieży o kul­tu­rze i tra­dy­cjach na Po­wi­ślu. Od 01.12.1966 był człon­kiem Związku Za­wo­do­wych Pra­cow­ni­ków Kul­tury i Sztuki.
Przez ra­dio­wę­zeł na te­re­nie mia­sta i oko­lic wy­gło­sił 250 au­dy­cji, a w pra­sie opu­bli­ko­wał 284 ar­ty­kuły i w 1963 roku wy­dał fol­der pt. „Kwi­dzyn”. W okre­sie od 26.05.1961 roku do 09.07.1962 w dzien­niku „Głos Wy­brzeża” opu­bli­ko­wał cykl ar­ty­ku­łów i skró­tów mo­no­gra­ficz­nych po­szcze­gól­nych wsi „Po­znaj zie­mię kwi­dzyń­ską”. Sze­reg jego prac uka­zało się w kwar­tal­niku kra­jo­znaw­czym „Jan­tar”, „Kwar­tal­niku hi­sto­rii ma­te­rial­nej” PAN w Gdań­sku nr 1/77, „Gdań­skich ze­szy­tach hu­moru” nr 151967 roku i nr 18 z roku 1969 oraz „Ko­mu­ni­ka­tach Ma­zur­sko-War­miń­skich” nr 4/632/64. Jego ar­ty­kuły uka­zały się w kwi­dzyń­skich jed­nod­niów­kach w la­tach 19601975. Jako dzia­łacz To­wa­rzy­stwa Mi­ło­śni­ków Ziemi Kwi­dzyń­skiej przy­czy­nił się do wy­da­nia mo­no­gra­fii pt. „Kwi­dzyn. Z dzie­jów mia­sta i oko­lic”. Pu­bli­ko­wał także w „Wia­do­mo­ściach El­blą­skich”.
Na eme­ry­turę prze­szedł z dniem 31.12.1975 roku, jed­nak da­lej ak­tyw­nie pro­wa­dził dzia­łal­ność spo­łeczno-kul­tu­ralną. Pu­bli­ko­wał ar­ty­kuły w „Ku­rie­rze Kwi­dzyń­skim”.
Wy­róż­niony był wie­loma na­gro­dami i od­zna­cze­niami. Za ca­ło­kształt dzia­łal­no­ści za­wo­do­wej i spo­łeczno-kul­tu­ral­nej wy­róż­niony zo­stał także od­zna­cze­niami pań­stwo­wymi: Zło­tym Krzy­żem Za­sługi (1966) oraz Krzy­żem Ka­wa­ler­skim OOP (1971). Zmarł 10.01.1997 roku. Zo­stał po­cho­wany na cmen­ta­rzu ko­mu­nal­nym w Kwi­dzy­nie.

Ma­te­riał opra­co­wany w 1984 roku przez Ro­mana Me­chliń­skiego na pod­sta­wie ust­nej re­la­cji Al­fonsa Le­mań­skiego z dnia 01.12.1984 roku; uzu­peł­niony przez Ju­stynę Li­guz.