ul. Kościuszki 29, zespół dawnych koszar

Po­ło­że­nie: 
We wschod­niej czę­ści mia­sta, na te­re­nie dziel­nicy po­wsta­łej w la­tach 18801914 w związku z bu­dową li­nii ko­le­jo­wej, po za­chod­niej stro­nie to­rów ko­le­jo­wych li­nii do Gru­dzią­dza, w za­chod­niej pie­rzei ul. Ko­ściuszki (przed 1945 r. Bi­smarck Strasse). Ze­spół zło­żony jest z 13 bu­dyn­ków, z któ­rych tylko dwa nie ule­gły więk­szym prze­bu­do­wom (główny bu­dy­nek ko­sza­rowy i dawna sie­dziba sztabu — oba przy ul. Ko­ściuszki). Ko­szary roz­lo­ko­wane mię­dzy uli­cami Ko­ściuszki — od wschodu i Ko­per­nika — od za­chodu. Od po­łu­dnia są­sia­dują z za­bu­dową przy ul. Cheł­miń­skiej, od pół­nocy z za­bu­dową bloku za­war­tego mię­dzy ul. Ko­ściuszki i Cho­pina. Za­bu­dowa ze­społu zgro­ma­dzona wo­kół dwóch dzie­dziń­ców: wschod­niego i za­chod­niego. Naj­mniej znie­kształ­cona jest cześć wschod­nia ze­społu. Hi­sto­ryczny układ drożny i zie­leń, oraz ogro­dze­nie — nie­za­cho­wa­nie. Ze­spół oto­czony współ­cze­snymi par­ka­nami z me­ta­lo­wych prę­tów bądź be­to­no­wych seg­men­tów. 

Okre­śle­nie obiektu/​funkcja:
Po opusz­cze­niu ze­społu ko­sza­ro­wego przez woj­sko w 1994 roku, zo­stał on sko­mu­na­li­zo­wany, główny bu­dy­nek ko­sza­rowy prze­ka­zano Ku­ra­to­rium z prze­zna­cze­niem do­ce­lo­wym na ze­spół szkół za­wo­do­wych, bu­dy­nek szta­bowy w po­sia­da­niu Sądu Re­jo­no­wego, po­zo­stałe bu­dynki w po­sia­da­niu Mia­sta bądź Skarbu Pań­stwa z prze­zna­cze­niem do­ce­lo­wym na funk­cje ad­mi­ni­stra­cyjne. Obec­nie nie­uży­wane.

Przed 1945 ro­kiem:
Ko­szary, przej­ściowo sie­dziba po­li­cji i urzędu fi­nan­so­wego.

Historia/​Datowanie:
Ze­spół ko­szar po­wstał w la­tach 189495 dla III od­działu Pierw­szego Za­chod­nio­pru­skiego Pułku Ar­ty­le­rii Po­lo­wej nr 35, w la­tach I wojny ko­szary opu­sto­szały, po­zo­stają na­dal ko­sza­rami ar­ty­le­rii po­lo­wej. Po ple­bi­scy­cie woj­ska nie­miec­kie po­wró­ciły do ko­szar przy ul. Gru­dziądz­kiej, dawne ko­szary przy Bi­smarck Strasse za­częły peł­nić inne funk­cje: do 1928 roku były sie­dzibą po­li­cji kra­jo­wej, póź­niej znów sta­cjo­no­wało tam woj­sko, lecz część ze­społu zaj­mo­wała lud­ność cy­wilna. W 1937 roku bu­dy­nek prze­zna­czono dla We­rmachtu, któ­rego o od­działy sta­cjo­no­wały tu do 1945 roku. W pierw­szych la­tach po­wo­jen­nych bu­dy­nek główny był przej­ściową kwa­terą dla wy­sie­dla­nej lud­no­ści nie­miec­kiej. W la­tach 50-tych prze­jęte przez jed­nostki łącz­no­ści Woj­ska Pol­skiego. W 1994 roku, po wy­pro­wa­dze­niu z ko­szar woj­ska.

Opis:
13 bu­dyn­ków ze­społu ko­szar tylko dwa nie ule­gły więk­szym prze­kształ­ce­niom — główny bu­dy­nek ko­sza­rowy (osobna po­zy­cja w ka­ta­logu), oraz dawna sie­dziba sztabu, po­ło­żona na po­łu­dnie od niego. Po­zo­stałe bu­dynki bądź cał­ko­wi­cie prze­bu­do­wane — bu­dy­nek na pół­noc od głów­nego, bądź czę­ściowo prze­kształ­cone, jak dawna kan­tyna, ga­raże i warsz­taty.
Bu­dy­nek szta­bowy mu­ro­wany z ce­gły li­co­wej, dwu­kon­dy­gna­cjowy, pod­piw­ni­czony, na­kryty wie­lo­po­ła­cio­wymi da­chami z ce­ra­micz­nym po­kry­ciem (ho­len­derka). Wznie­siony na rzu­cie li­tery „L” z bocz­nym skrzy­dłem od za­chodu. Od wschodu — ele­wa­cja fron­towa, nie­sy­me­trycz­nie umiesz­czony płytki, trój­o­siowy ry­za­lit zwień­czony schod­ko­wym szczy­tem, kon­dy­gna­cja par­teru wy­od­ręb­niona ce­gla­nym fry­zem, gzyms po­do­ka­powy wy­datny, z kształ­tek ce­ra­micz­nych. Okna we wszyst­kich ele­wa­cjach zwień­czone od­cin­kowo, je­dy­nie w osi na prawo od ry­za­lity fron­to­wego, pro­sto­kątne trój­dzielne. Z wy­po­sa­że­nia 2,5 trak­to­wego wnę­trza za­cho­wana je­dy­nie kuta, że­la­zna ba­lu­strada klatki scho­do­wej.
Bu­dy­nek daw­nej kan­tyny, na dzie­dzińcu wschod­nim par­te­rowy ze ścianką ko­lan­kową, wznie­siony na rzu­cie wy­dłu­żo­nego pro­sto­kąta z płytko wy­ry­za­li­to­wa­nymi z obu stron skrzy­dłami bocz­nymi, trój­o­sio­wymi. Na­kryty spłasz­czo­nym da­chem wie­lo­po­ła­cio­wym kry­tym papą na de­sko­wa­niu. Mu­ro­wany z ce­gły, po 1945 roku otyn­ko­wany. Okna par­teru za­mknięte od­cin­kowo. w ściance ko­lan­ko­wej pary wą­skich, pro­sto­kąt­nych okie­nek. Za­cho­wany wy­datny gzyms po­do­ka­powy. Wnę­trze cał­ko­wi­cie prze­kształ­cone.
Bu­dy­nek ga­raży, warsz­ta­tów i ko­tłowni, za­my­ka­jący wschodni dzie­dzi­niec od za­chodu, 1 i 1/2 kon­dy­gna­cjowy z dwu­kon­dy­gna­cjo­wymi krań­cami skrzy­deł bocz­nych i czę­ścią środ­kową głów­nego bu­dynku. Wznie­siony na pla­nie bar­dzo dłu­giego pro­sto­kąta z do­bu­do­wa­nymi pod ką­tem pro­stym skrzy­dłami bocz­nymi. Pier­wot­nie ele­wa­cje w ce­gle li­co­wej, obec­nie w ca­ło­ści tyn­ko­wane. Na­kryty sil­nie spłasz­czo­nymi da­chami dwu­spa­do­wymi, po­kry­tymi papą. Wnę­trze prze­kształ­cone.
Ga­raże wznie­sione w okre­sie mię­dzy­wo­jen­nym, za­my­kają od za­chodu dzie­dzi­niec za­chodni, po­ło­żone są wzdłuż ulicy Ko­per­nika. Zbu­do­wane na rzu­cie dłu­giego pro­sto­kąta, par­te­rowe z użyt­ko­wym pod­da­szem, na­kryte na­czół­ko­wym da­chem z po­kry­ciem ce­ra­micz­nym (kar­piówka), tyn­ko­wane. W ele­wa­cji wschod­niej drew­niane, dwu­skrzy­dłowe wrota ga­ra­żowe. W po­ła­ciach da­chu po­je­dyn­cze spłasz­czone po­wieki.
Po­zo­stałe bu­dynki ze­społu w znacz­nym stop­niu prze­kształ­cone (szcze­gól­nie bu­dy­nek w pół­noc­nym na­roż­niku wschod­niego dzie­dzińca przy ul. Ko­ściuszki, który obec­nie ma kształt cał­ko­wi­cie współ­cze­sny).