Zespół kapituły pomezańskiej — zamek i katedra

Po­ło­że­nie:
W za­chod­niej czę­ści Sta­rego Mia­sta, na skar­pie na­chy­lo­nej w kie­runku wschod­nim, scho­dzą­cej do ul. Gdań­skiej i da­lej — ku pra­do­li­nie Wi­sły.

Okre­śle­nie obiektu/​funkcja:
Ko­ściół ka­te­dralny, Mu­zeum Zam­kowe.

Przed 1945 ro­kiem: 
Ko­ściół, sie­dziba ka­pi­tuły bi­skup­stwa po­me­zań­skiego, na­stęp­nie bi­sku­pów pro­te­stanc­kich, w poł. XVI w. — na­miest­nika księ­cia pru­skiego. Po 1772 roku — sie­dziba sądu. W cza­sie II wojny szkoła.

Historia/​Datowanie: 
1285 roku w Kwi­dzy­nie usta­no­wiono ka­pi­tułę. Te­ren pod bu­dowę ka­te­dry i zamku wy­ty­czony zo­stał na ob­sza­rze roz­mie­rzo­nym w okre­sie pierw­szej lo­ka­cji mia­sta, przy­pusz­czal­nie w miej­sku ko­ścioła pa­ra­fial­nego. Bu­dowę ko­ścioła ka­te­dral­nego i przy­le­głego doń od za­chodu zamku ka­pi­tul­nego roz­po­częto w po­czątku wieku XIV. W 1345 roku czwo­ro­boczny, re­gu­larny za­mek ka­pi­tulny w ogól­nych za­ry­sach był go­towy. Pre­zbi­te­rium ka­te­dry ukoń­czono w 1343 roku, kor­pus na­wowy w roku 1360. Przed 1393 ro­kiem do zamku od za­chodu do­bu­do­wano obronno — sa­ni­tarny, wie­lo­przę­słowy kryty most za­koń­czony gda­ni­skiem. Łączna dłu­gość bu­dowli sto­ją­cych na osi wschód — za­chód się­gała po­nad po­łowę dłu­go­ści ca­łego mia­sta śre­dnio­wiecz­nego. Od za­chodu i czę­ściowo od pół­nocy za­mek był sprzę­żony z mu­rami miej­skimi. W roku 1798 ro­ze­brano po­łu­dniowe i wschod­nie skrzy­dła zamku. W la­tach 1855 — 1875 pro­wa­dzono prace re­mon­towe i kon­ser­wa­tor­skie ma­jące na celu re­go­ty­cy­za­cję ze­społu. Ze­spół go­tycki.

Opis: 
Ko­ściół ka­te­dralny — orien­to­wany, mu­ro­wany z ce­gły li­co­wej w wątku go­tyc­kim wznie­siony na pla­nie wy­dłu­żo­nego pro­sto­kąta, trój­na­wowy, pseu­do­ba­zy­li­kowy. Pre­zbi­te­rium sze­ro­ko­ści nawy głów­nej za­mknięte trój­bocz­nie, dwu­po­zio­mowe z kryptą w przy­zie­miu. Kor­pus pię­cio­przę­słowy o na­wach bocz­nych znacz­nie węż­szych od nawy głów­nej. W na­roż­ni­kach ele­wa­cji wschod­niej kor­pusu wy­smu­kłe wieże. Na za­mknię­ciu naw bocz­nych od wschodu nie­wiel­kie kwa­dra­towe po­miesz­cze­nia — ka­plica Bł. Do­roty i po­miesz­cze­nie ma­ga­zy­nowe. Przy po­łu­dnio­wej ele­wa­cji kor­pusu kruchta, od pół­nocy ka­plica Gro­ebe­nów, któ­rej ściana wschod­nia styka się z wieżą. Kor­pus prze­dzie­lony sze­ścioma pa­rami ośmio­bocz­nych fi­la­rów, z któ­rych para naj­bliż­sza pre­zbi­te­rium czę­ściowo w gru­bo­ści muru. Po­mię­dzy fi­la­rami sze­roko roz­pięte ostro­łu­kowe ar­kady pod­kre­ślone od strony nawy głów­nej i naw bocz­nych pro­fi­lo­wa­niem z kształ­tek ce­ra­micz­nych. Po­dłu­cza i ściany po­mię­dzy ar­ka­dami tyn­ko­wane. Skle­pie­nie w na­wie głów­nej krzy­żowo — że­browe o wy­sklepku gwiaź­dzi­stym z że­brem prze­wod­nim, w na­wach bocz­nych trój­dzielne, dzie­wię­cio­po­lowe. W gór­nej stre­fie ścian nawy głów­nej nad ar­ka­dami z każ­dej strony po 10 sze­ro­kich tyn­ko­wa­nych, ostro­łu­ko­wych blend pod­kre­ślo­nych pro­fi­lo­wa­niami z kształ­tek ce­ra­micz­nych, w nich wą­skie, za­mknięte pół­ko­li­ście blendy z okien­kami stry­cho­wymi. Po­mię­dzy blen­dami ka­mienne wspor­niki z przed­sta­wie­niami fi­gu­ral­nymi. Na po­łu­dnio­wej ścia­nie kor­pusu neo­go­tycki przed­sio­nek sta­no­wiący prze­dłu­że­nie kruchty, otwie­ra­jący się do nawy dwoma ostro­łu­ko­wymi otwo­rami drzwio­wymi, zwień­czony trój­kąt­nym szczy­tem z fia­lami i kwia­to­nami. Od za­chodu kor­pus za­mknięty neo­go­tyc­kim chó­rem mu­zycz­nym wspar­tym na fi­la­rach wiąz­ko­wych, po­mię­dzy któ­rymi ostro­łu­kowe ar­kady. Pod chó­rem skle­pie­nie krzy­żowo — że­browe o wy­sklepku gwiaź­dzi­stym. Od wschodu nawa główna za­mknięta w dol­nej stre­fie neo­go­tyc­kim oł­ta­rzem z wkom­po­no­wa­nymi z dwu stron ostro­łu­ko­wymi otwo­rami pro­wa­dzą­cymi do krypty. Ażu­rowa ba­lu­strada wień­cząca oł­tarz i za­ra­zem wschod­nią ścianę nawy znaj­duje się po­nad po­sadzką pre­zbi­te­rium (gór­nego ko­ścioła). W za­koń­cze­niach obu naw bocz­nych ostro­łu­kowe wej­ścia na schody do gór­nego ko­ścioła. Górny ko­ściół niż­szy od nawy, otwarty w jej stronę ostro­łu­kową ar­kadą. Skle­pie­nie krzy­żowo — że­browe o wy­sklepku gwiaź­dzi­stym z że­brem prze­wod­nim, wsparte na ka­mien­nych, w więk­szo­ści fi­gu­ral­nych kon­so­lach. Ściany roz­człon­ko­wane po­ziomo wał­kiem z kształ­tek ce­ra­micz­nych na 1/3 wy­so­ko­ści. Wnę­trze do­świe­tlone ostro­łu­ko­wymi oknami. W kryp­cie skle­pie­nie krzy­żowo — że­browe wsparte na czte­rech ośmio­bocz­nych gra­ni­to­wych fi­la­rach z czwo­ro­bocz­nymi ba­zami i kost­ko­wymi ka­pi­te­lami. Za­cho­wane czę­ściowo ka­mienne kon­sole z przed­sta­wie­niami fi­gu­ral­nymi. Bryła ka­te­dry z wy­od­ręb­nio­nym pre­zbi­te­rium, ściany kor­pusu i pre­zbi­te­rium oszkar­po­wane, cztery środ­kowe przy­pory pre­zbi­te­rium trój­stop­niowe, po­zo­stałe dwu­stop­niowe. Ele­wa­cje prze­prute ostro­łu­ko­wymi, pro­fi­lo­wa­nymi, roz­gli­fio­nymi wy­so­kimi oknami. W pre­zbi­te­rium pod oknami od­sadzka od­dzie­la­jąca dolną kon­dy­gna­cję, w któ­rej małe ostro­łu­kowe okna. W przy­zie­miu pre­zbi­te­rium mię­dzy środ­ko­wymi przy­po­rami ostro­łu­kowe drzwi wej­ściowe (XIX — wieczne), nad nimi okno i wmu­ro­wane w ele­wa­cję ka­mienne kule ar­mat­nie, wy­żej tyn­ko­wany fryz ze słabo czy­telną datą 16..6. Od wschodu i za­chodu kor­pus na­wowy za­mknięty iden­tycz­nymi ster­czy­no­wymi szczy­tami wy­pro­wa­dzo­nymi po­nad po­łać da­chu. Na krań­cach ka­le­nicy od wschodu i za­chodu ster­czyny zwień­czone kwia­to­nami. Ele­wa­cja wschod­nia kor­pusu flan­ko­wana dwiema wie­żami na rzu­cie kwa­dra­tów prze­cho­dzą­cych w ośmio­boki, zwień­czo­nych wy­smu­kłymi heł­mami. Przy ele­wa­cji po­łu­dnio­wej mię­dzy 4 a 5 przy­porą kruchta mu­ro­wana z wa­pie­nia go­tlandz­kiego, por­tal drzwi wej­ścio­wych pro­fi­lo­wany, zwień­czony łu­kiem peł­nym wspar­tym na smu­kłych ko­lu­mien­kach, prze­dzie­lony pię­cio­bocz­nym fi­la­rem z ka­pi­te­lem o mo­ty­wach ro­ślin­nych, ujęty górą w łuki o wy­kroju trój­li­ścia, mię­dzy któ­rymi ro­zeta. Kruchtę wień­czy at­tyka ka­mienna ze sty­li­zo­wa­nych li­lii. Nad kruchtą, pod czę­ściowo za­mu­ro­wa­nym oknem po­łu­dnio­wej ele­wa­cji ko­ścioła mo­zaika przed­sta­wia­jąca Św. Jana w Oleju i bi­skupa — fun­da­tora. Kruchta na­kryta pła­skim stro­pem XIX-wiecz­nym, za­cho­wane wspor­niki daw­nego skle­pie­nia. W ele­wa­cji pół­noc­nej kor­pusu na­wo­wego por­tal drzwi wej­ścio­wych — pro­sto­kątny, ka­mienny. We wschod­niej czę­ści tej ele­wa­cji pro­sto­kątna w rzu­cie ka­plica Gro­ebe­nów przy­le­ga­jąca do wieży. Mię­dzy ostat­nim przę­słem pre­zbi­te­rium a wie­żami od po­łu­dnia i pół­nocy nie­wiel­kie par­te­rowe przy­bu­dówki do­stępne od wnę­trza ko­ścioła., zwień­czone ster­czy­no­wymi szczy­ci­kami ar­ty­ku­ło­wa­nymi tyn­ko­wa­nymi blen­dami. Da­chy: nad kor­pu­sem na­wo­wym i nad przy­bu­dów­kami od wschodu da­chy dwu­spa­dowe, strome z po­kry­ciem ce­ra­micz­nych (mnich — mniszka), nad pre­zbi­te­rium dach dwu­spa­dowy za­mknięty od wschodu trój­po­ła­ciowo, wy­so­kość ka­le­nicy iden­tyczna z ka­le­nicą kor­pusu.

Wy­po­sa­że­nie za­cho­wane w znacz­nym stop­niu, zło­żone m.in. ze ścien­nych śre­dnio­wiecz­nych prze­ma­lo­wa­nych w XIXXX wieku po­li­chro­mii, płyt na­grob­nych, epi­ta­fiów, oł­ta­rzy, tro­nów bi­sku­pich, kon­fe­sjo­na­łów i ob­ra­zów. Obiekty te po­cho­dzą z okresu śre­dnio­wie­cza, ba­roku i neo­go­tyku.
Za­mek — mu­ro­wany z ce­gły li­co­wej wątku go­tyc­kim, pier­wot­nie czte­ro­skrzy­dłowy zbu­do­wany na pla­nie zbli­żo­nym do kwa­dratu z we­wnętrz­nym dzie­dziń­cem z kruż­gan­kami oraz czte­rema na­roż­nymi wie­żami, z któ­rych usy­tu­owana w na­roż­niku po­łu­dniowo — za­chod­nim wyż­sza od po­zo­sta­łych, peł­niąca rów­no­cze­śnie funk­cję dzwon­nicy, skrzy­dło wschod­nie zamku po­łą­czone z za­chod­nią ścianą ka­te­dry. Obec­nie ist­nieją dwa skrzy­dła zamku — pół­nocne z dwiema wie­żami i za­chod­nie. Skrzy­dło pół­nocne pod­piw­ni­czone, piw­nice skle­pione krzy­żowo — że­browo na fi­la­rach. Za­cho­wane piw­nice nie­ist­nie­ją­cego skrzy­dła wschod­niego z wej­ściem od strony dzie­dzińca we­wnętrz­nego. Wej­ście na dzie­dzi­niec po­przez skle­piony prze­lot bramny na styku skrzy­dła po­łu­dnio­wego i wschod­niego. Z pra­wej strony w prze­lo­cie dwa po­miesz­cze­nia skle­pione pół­ko­lebką, obok po­miesz­cze­nie ma­ga­zy­nowe do­stępne z kruż­ganka po­przez ostro­łu­kowe drzwi. Wej­ście do zamku w prze­dłu­że­niu kruż­ganka skrzy­dła pół­noc­nego w na­roż­niku skrzy­dła za­chod­niego. Ele­wa­cja pół­nocna flan­ko­wana na­roż­nymi kwa­dra­to­wymi wie­żami z heł­mami na­mio­to­wymi. Por­tal wej­ściowy ostro­łu­kowy, umiesz­czony nie­sy­me­trycz­nie, w ka­mien­nym ob­ra­mie­niu usy­tu­owa­nym w trój­kon­dy­gna­cjo­wej, głę­bo­kiej ni­szy ostro­łu­ko­wej z pro­wad­nicą daw­nej brony. Ele­wa­cja ar­ty­ku­ło­wana ostro­łu­ko­wymi tyn­ko­wa­nymi blen­dami, w któ­rych nie­wiel­kie otwory okienne, zwień­czona sze­ro­kim tyn­ko­wa­nym fry­zem z kwa­dra­to­wymi oknami i na­prze­mien­nie umiesz­czo­nymi otwo­rami strzel­ni­czymi. Ele­wa­cje obu wież ar­ty­ku­ło­wane tyn­ko­wa­nymi blen­dami z nie­wiel­kimi, ostro­łu­ko­wymi oknami. W po­łaci da­chu mię­dzy wie­żami wy­stawki z osob­nymi dasz­kami dwu­spa­do­wymi. Ele­wa­cja za­chod­nia — z wieżą od pół­nocy po­sa­do­wiona na wy­so­kiej ka­mien­nej pod­mu­rówce sta­no­wią­cej mur opo­rowy skarpy. Na osi ele­wa­cji prze­pru­tej ostro­łu­ko­wymi oknami do­sta­wiony ga­nek pro­wa­dzący do gda­ni­ska po­łą­czo­nego z za­mknie kry­tym gan­kiem sa­ni­tarno — obron­nym wspar­tym na czte­rech fi­la­rach. Wieża sa­ni­tarna zwień­czona od wschodu i za­chodu ster­czy­no­wymi szczy­tami z ostro­łu­ko­wymi blen­dami. Ele­wa­cja po­łu­dniowa skrzy­dła za­chod­niego po­wstała w związku ze zbu­rze­niem skrzy­dła po­łu­dnio­wego zwień­czona trój­kąt­nym szczy­tem ster­czy­no­wym z ostro­łu­ko­wymi blen­dami. W przy­zie­miu za­cho­wane go­tyc­kie łęki skle­pienne zbu­rzo­nego skrzy­dła. Ele­wa­cje we­wnętrzne z kruż­gan­kami się­ga­ją­cymi do po­łowy ele­wa­cji, obec­nie za­cho­wany kruż­ga­nek pół­nocny czte­ro­przę­słowy, wsparty na kwa­dra­to­wych fi­la­rach, mię­dzy któ­rymi ostro­łu­kowe ar­kady.
W skrzy­dle za­chod­nim od strony dzie­dzińca po­działy za po­mocą li­zen na wy­so­ko­ści dwu kon­dy­gna­cji. Przy mu­rze za­chodni ka­te­dry za­cho­wane re­likty skrzy­dła wschod­niego zamku z za­cho­waną czę­ścią muru od­dzie­la­ją­cego skrzy­dło wschod­nie od po­łu­dnio­wego. Da­chu nad skrzy­dłami zamku dwu­spa­dowe, strome, kryte da­chówką ce­ra­miczną mnich — mniszka. Od pół­nocy do zamku do­bu­do­wana wieża stu­dzienna usy­tu­owana po­nad źró­dłem pit­nej wody, wy­su­nięta w kie­runku pod­zam­cza, po­łą­czona z zam­kiem ar­ka­do­wym gan­kiem sko­mu­ni­ko­wa­nym z salą na I pię­trze na styku skrzy­deł pół­noc­nego i za­chod­niego. Ga­nek wsparty na czwo­ro­bocz­nym fi­la­rze i dwóch przę­słach ar­kad, na­kryty dwu­spa­do­wym da­chem. Wieża na pla­nie kwa­dratu zwień­czona od po­łu­dnia i pół­nocy ster­czy­no­wymi szczy­tami z tyn­ko­wa­nymi ostro­łu­ko­wymi blen­dami.
Wnę­trze prze­kształ­cone na sku­tek ko­niecz­no­ści wpro­wa­dze­nia no­wych po­dzia­łów po wy­bu­rze­niu dwóch skrzy­deł, obecny układ wnętrz po­cho­dzi z cza­sów neo­go­ty­za­cji zamku. W ze­spole zam­ko­wym od lat 50-tych mie­ści się mu­zeum ze zbio­rami sztuki, rze­mio­sła, et­no­gra­fii, ar­che­olo­gii i eks­po­na­tami przy­rod­ni­czymi.